Samsun HPV Aşısı

Genel Bakış

HPV aşısı, Human papillomavirus'ün yol açabildiği bazı kanser türlerine ve genital siğillere karşı koruma sağlamayı amaçlayan bir aşılama uygulamasıdır.

HPV, dünyada en sık karşılaşılan cinsel yolla bulaşan etkenlerden biridir ve cinsel olarak aktif kişilerin büyük bölümü yaşamının bir döneminde bu virüsle karşılaşır. Bu nedenle virüsle temas etmiş olmak kişisel bir kusur ya da utanç kaynağı değil, oldukça yaygın bir sağlık durumudur.

Virüsün 200'ün üzerinde tipi tanımlanmıştır; bunların yaklaşık kırkı anogenital bölgeye yerleşir. Enfeksiyonların çoğu bağışıklık sistemi tarafından kendiliğinden temizlenir.

Kalıcı hale gelen yüksek riskli tip enfeksiyonları ise zamanla kanser öncüsü hücre değişikliklerine yol açabilir. Aşılama, bu sürecin en başında devreye giren koruyucu bir yaklaşımdır.

Aşı takvimi kişiye özel planlandığı için süreçle ilgili tıbbi değerlendirmeyi Samsun Atakum'daki muayenehanemizde yürütüyoruz.

HPV Aşısı Nedir?

HPV aşısı, virüsün dış kabuğunu oluşturan proteinlerin laboratuvar ortamında üretilmesiyle hazırlanır. İçeriğinde canlı virüs ya da virüsün genetik materyali bulunmaz; bu nedenle aşı HPV enfeksiyonuna yol açmaz.

Vücut bu protein yapılarını yabancı olarak tanır, antikor üretir ve gerçek virüsle karşılaşıldığında hazırlıklı olur.

HPV, deri ve mukoza epitelini tutan bir DNA virüsüdür. Bulaş için tam bir birleşme şart değildir; cilt ile cilt teması da geçiş için yeterli olabilir. Bu özellik, virüsün toplumda bu kadar yaygın görülmesinin başlıca nedenidir. Aşı ise bu geniş bulaş potansiyeline karşı önceden hazırlık sağlar.

Aşılar içerdikleri tip sayısına göre adlandırılır. İkili değerlikli aşı yüksek riskli iki tipe, dörtlü değerlikli aşı bunlara ek olarak genital siğillerden sorumlu iki düşük riskli tipe karşı koruma hedefler. Dokuz değerlikli aşı ise daha geniş bir tip yelpazesini kapsar. Hangi seçeneğin uygun olduğu; kişinin yaşı, cinsiyeti ve mevcut sağlık durumu göz önüne alınarak belirlenir.

Aşının koruyucu olduğunu, tedavi edici olmadığını bilmek önemlidir. Var olan bir enfeksiyonu ya da mevcut bir lezyonu ortadan kaldırmaz; henüz karşılaşılmamış tiplere karşı bağışıklık oluşturmayı hedefler.

Günümüzde virüsün kendisini vücuttan temizlemeye yönelik bir antiviral tedavi bulunmamaktadır; uygulanan tedaviler virüsün yol açtığı lezyonlara, yani genital siğillere ve kanser öncüsü hücre değişikliklerine yöneliktir. Bu nedenle aşılamanın beklenen yararı, virüsle temas edilmeden önce uygulandığında en belirgin düzeydedir.

HPV Aşısının Koruduğu Hastalık Türleri

HPV tipleri, kansere yol açma potansiyellerine göre iki grupta incelenir. Düşük riskli tipler çoğunlukla genital siğil yani kondilom ile ilişkilidir.

Yüksek riskli tipler ise kalıcı enfeksiyon oluşturduğunda farklı bölgelerde kanser gelişimiyle ilişkilendirilmiştir. Aşı, bu tiplerin bir bölümüne karşı koruma hedefler.

Bu başlıklardan da anlaşılacağı gibi HPV yalnızca kadınları ilgilendiren bir konu değildir. Virüs erkeklerde de siğillere ve bazı kanser türlerine yol açabilir; ayrıca erkekler bulaş zincirinde rol alabilir. Bu nedenle aşı, uygun yaş aralığındaki erkeklere de uygulanabilir.

Aşının hedeflediği tip sayısı arttıkça kapsanan hastalık yelpazesi de genişler. Bununla birlikte hiçbir aşı HPV'nin bilinen tüm tiplerini kapsamaz; bu nedenle aşılı kişilerde de tarama testleri önemini korur. Koruma düzeyi kişinin aşılanma yaşına, doz şemasını tamamlayıp tamamlamadığına ve bağışıklık durumuna göre değişir.

• Rahim ağzı yani serviks kanseri ve öncüsü hücre değişiklikleri

• Vulva ve vajen kanserleri

• Anüs bölgesinde görülebilen kanserler

• Penis kanseri

• Ağız ve boğaz bölgesini ilgilendiren orofarenks kanserleri

• Kadınlarda ve erkeklerde görülebilen genital siğiller

• Düşük riskli tipler (sık ilişkilendirilenler 6 ve 11): başlıca sonuç genital siğil, yani kondilomdur.

• Yüksek riskli tipler (sık ilişkilendirilenler 16 ve 18): rahim ağzı ve diğer anogenital kanserlerle ilişkilendirilir.

• Diğer yüksek riskli tipler (31, 33, 45, 52, 58): kanser öncüsü hücre değişiklikleriyle ilişkilendirilir.

HPV Aşısı Kaç Yaşında Uygulanır?

Aşının beklenen koruyuculuğu, virüsle henüz karşılaşılmamış olan dönemde en yüksektir. Bu nedenle öneriler, aşılamanın cinsel aktivite başlamadan önceki yaşlarda tamamlanması yönündedir. Yine de ileri yaşlardaki uygulama seçenekleri kapalı değildir; karar bireysel değerlendirmeyle verilir.

Önerilen Aşılama Yaş Aralığı ve Türleri

Dokuz yaşından itibaren başlanabilen aşılamada doz sayısı yaşa göre değişir. Dokuz ile on dört yaş aralığında genellikle iki doz uygulanır ve dozlar arasında birkaç aylık ara bırakılır. On beş yaş ve üzerinde ise üç dozluk şema tercih edilir. Bağışıklık sistemini baskılayan durumlarda yaş küçük olsa bile üç doz önerilebilir.

Doz sayısı ve aralıklar genel kabul görmüş şemalara dayansa da nihai plan hekim değerlendirmesine göre belirlenir. Aşı türü seçiminde kişinin yaşı, daha önce aşı yapılıp yapılmadığı ve varsa tarama sonuçları birlikte ele alınır.

Yetişkinlerde Uygulanma Koşulları

Cinsel yaşamı başlamış, evli ya da çocuk sahibi kişilerde aşının yararı olup olmadığı sık sorulan bir konudur. Bir kişinin virüsün tüm tipleriyle karşılaşmış olma ihtimali düşüktür; bu nedenle henüz temas edilmemiş tiplere karşı koruma sağlanabilir. Elde edilecek kazanç, gençlik dönemindeki kadar belirgin olmayabilir ve kişiye göre değişir.

Kırk yaş üzerindeki kişilerde aşının katkısı, kişinin risk profiline ve önceki test sonuçlarına göre ayrı ayrı değerlendirilir. Yeni bir ilişki dönemine giren ya da bağışıklığı baskılanmış kişilerde koruma gündeme gelebilir.

Rahim ağzında kanser öncüsü lezyon nedeniyle tedavi görmüş kişilerde, tekrarı azaltmaya yönelik olarak aşı gündeme gelebilir. Türkiye'de HPV aşısı ulusal aşı takviminde yer almadığından uygulama hekim önerisiyle yapılır. Aşı yaptıran kişilerde tarama programları aynen sürdürülür.

HPV Aşısı Uygulaması Süreci ve Adımları

Aşılama süreci tek bir uygulamadan ibaret değildir; öncesinde ayrıntılı bir değerlendirme, sonrasında ise kısa bir gözlem ve takip yer alır. Sürecin her adımı mahremiyet gözetilerek yürütülür.

İlk Ziyarette Yapılan Değerlendirmeler

İlk görüşmede kişinin yaşı, genel sağlık durumu, geçirilmiş hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve bilinen alerjileri sorgulanır. Kadınlarda daha önce yapılmış tarama testlerinin sonuçları, varsa kolposkopi veya tedavi öyküsü gözden geçirilir. Gebelik olasılığı bulunan kişilerde bu durum ayrıca değerlendirilir.

Aşı öncesinde ateşli ve akut seyreden bir hastalık varsa uygulama genellikle iyileşme sonrasına ertelenir. Aşı içeriğine karşı bilinen ciddi bir alerji öyküsü bulunması ise uygulamayı engelleyen bir durumdur. Bu nedenle daha önce yapılan aşılara verilen tepkilerin hekimle paylaşılması gerekir.

Bulaş yolları, korunma yöntemleri ve tarama takvimi hakkında bilgi verilmesi, kişinin süreci daha rahat yönetmesini sağlar. Aşı öncesinde HPV testi yapılması zorunlu değildir; ancak yaş grubuna uygun tarama kapsamında istenebilir.

Aşı Uygulama Tekniği ve Güvenlik Önlemleri

Aşı, üst kolun dış yüzündeki kas dokusuna uygulanır; küçük çocuklarda uyluk bölgesi tercih edilebilir. Uygulama öncesinde bölge temizlenir, tek kullanımlık malzeme kullanılır ve soğuk zincire uygun şekilde saklanmış ürünün son kullanma tarihi kontrol edilir.

Uygulamanın Sağlık Bakanlığı ruhsatlı bir sağlık kuruluşunda ve deneyimli sağlık personeli tarafından yapılması güvenlik açısından önemlidir. Nadir görülen ani alerjik tepkilere karşı gerekli müdahale imkânlarının bulunduğu bir ortam tercih edilmelidir.

Hangi dozun ne zaman yapıldığı kayıt altına alınır. Dozlar arasında gecikme yaşandığında şemaya baştan başlanması genellikle gerekmez; eksik doz uygun bir tarihte tamamlanır. Bu planlama hekim değerlendirmesiyle yapılır.

Uygulama Sonrası Bakım ve Yan Etkilere İlişkin Beklentiler

Uygulamadan sonra kişinin kısa bir süre gözlem altında bekletilmesi önerilir. Baş dönmesi ve bayılma hissi, özellikle ergenlerde heyecana bağlı olarak görülebildiğinden bir süre oturarak dinlenmek yararlı olur.

En sık bildirilen yan etkiler uygulama bölgesinde ağrı, kızarıklık ve hafif şişliktir. Bazı kişilerde baş ağrısı, halsizlik veya hafif ateş görülebilir. Bu şikâyetler genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden geriler. Şikâyetlerin uzaması ya da beklenmedik bir belirti ortaya çıkması durumunda hekime başvurulmalıdır.

Aşının kısırlığa yol açtığını gösteren bilimsel bir kanıt bulunmamaktadır. Sonraki dozların zamanında tamamlanabilmesi için randevu planlaması ilk uygulamada yapılır.

HPV Aşısı Yaptırmadan Önce Sorular ve Doktor Tavsiyeleri

Aşı kararı öncesinde akla gelen soruların hekimle paylaşılması, sürecin doğru planlanmasını kolaylaştırır. Görüşmede sorulması yararlı olabilecek başlıklar şunlardır:

Muayene randevusu alarak bu başlıkların tamamı ayrıntılı biçimde konuşulabilir. Aşının yanı sıra tarama, kolposkopi ve gerekiyorsa lezyon tedavisi aynı takip planı içinde ele alınır.

Genital siğillerin tedavisinde uygulanan yöntemler görünen lezyonları ortadan kaldırmayı amaçlar; virüs çevre dokuda kalabildiğinden siğiller bir süre sonra tekrarlayabilir. Bu nedenle tedavi sonrasında da belirli aralıklarla kontrol muayenesi önerilir.

• Yaş grubum için kaç doz uygun olur?

• Daha önce HPV pozitifliği saptandıysa aşı yine de yararlı mıdır?

• Aşı sonrasında tarama testlerini hangi sıklıkla yaptırmalıyım?

• Kullandığım ilaçlar veya kronik hastalığım uygulamayı etkiler mi?

• Partnerimin de değerlendirilmesi gerekir mi?

Hamile ve Emziren Kadınlar İçin Özel Durumlar

Gebelik döneminde HPV aşısı önerilmez. Aşı şemasına başlandıktan sonra gebelik oluşursa kalan dozlar doğum sonrasına ertelenir; bu durum gebeliğin sonlandırılmasını gerektiren bir sebep değildir. Gebelik planlayan kişilerde uygulama zamanlaması hekimle birlikte belirlenir.

Gebelik sırasında farkında olmadan uygulanan dozların bebekte soruna yol açtığına dair belirgin bir bulgu bildirilmemiştir. Yine de gebelikte aşılama tercih edilmez; böyle bir durumda yapılması gereken, telaşlanmak yerine hekime durumu bildirmek ve izlem planını birlikte oluşturmaktır.

Emziren kişilerde aşının uygulanıp uygulanmayacağı hekim değerlendirmesiyle karara bağlanır. Gebelikte saptanan HPV pozitifliği çoğu zaman doğum yöntemini değiştirmez; izlem planı kişiye göre şekillenir ve gerektiğinde doğum sonrası kontrol muayenesi yapılır.

Önceden Yapılmış Tıbbi Testler ve Gereklilikleri

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı, otuz ile altmış beş yaş aralığındaki kadınlarda ulusal tarama programı kapsamında HPV-DNA testine dayalı tarama yürütmektedir. Bu hizmet KETEM, aile sağlığı merkezleri ve sağlıklı hayat merkezleri üzerinden sunulmaktadır. Aşı öncesinde bu testlerin sonuçlarının paylaşılması değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Test sonucunda yüksek riskli tip saptanan kişilerde kolposkopi gerekebilir. Kolposkopi, rahim ağzının büyüteçli bir cihazla ayrıntılı incelenmesidir; şüpheli bir alan görüldüğünde hedefli biyopsi yani doku örneği alınabilir. Biyopsi invaziv bir işlemdir ve sonrasında hafif kanama ya da kramp tarzında rahatsızlık görülebilir; bu nedenle işlem öncesinde bilgilendirme yapılır.

Yüksek riskli tip saptanması tek başına kanser tanısı anlamına gelmez; amaç, kalıcı enfeksiyonu ve olası hücre değişikliklerini erken dönemde fark etmektir. Aşı yaptırmış olmak tarama gerekliliğini ortadan kaldırmaz; testler yaş grubuna uygun aralıklarla sürdürülür.

Sonuç

HPV aşısı, rahim ağzı kanseri başta olmak üzere virüsle ilişkili hastalıklara karşı korunmada önemli bir seçenektir. En yüksek yarar virüsle karşılaşmadan önceki dönemde sağlansa da yetişkinlerde de değerlendirilebilir.

Aşı yaptıran kişilerde tarama testleri aksatılmadan sürdürülmelidir; kontrol muayenesi planı hekimle birlikte belirlenir.